Ravotr

Peter Storm schrijft- en meer

Geloof in opstand: Gnostici, Vrije Geesten en Gravers

Onderstaand artikel verscheen in Buiten de Orde jaargang 2017 nummer 4. En nu dus ook hier te lezen.

Godsdienst is een wapen van de machthebbers. Goddelijk gezag staat model voor vorstelijk gezag. De autoriteit van aardse heersers wordt onderbouwd door de autoriteit van de Hemelse Koning, de Heer der Heerscharen in allerhande variaties. Het dienen van God door nederige gelovigen en het dienen van heersers door nederige onderdanen vertoont een verwante autoritaire dynamiek.

Heersers weten dat. ‘Religie is is het enige stevige fundament van alle macht’, wist Karel I, koning van Engeland al in de zestiende eeuw.(1) Precies zijn lot – hij werd in 1649 onthoofd in een revolutie waarin religieuze opvattingen een hoofdrol speelden – illustreert echter ook iets anders. Religie is wapen in handen van de machthebbers. Wat als de onderworpenen dat wapen zelf hanteren en er de machthebbers mee bestrijden? Van dat verschijnsel kent de geschiedenis tal van voorbeelden.

Hoe kan religie een handvat van revolte, van rebellie worden? Het proces waarop religie omgevormd wordt tot een stelsel van radicale opvattingen kent verschillende varianten. Twee springen eruit. In het middeleeuwse en vroeg-moderne christendom zie je ze allebei, vaak naast elkaar, vaak vervochten. Gaandeweg duiken er tussen die vormen syntheses op, met buitengewoon fascinerende uitkomsten.

De eerste variant zien we waar onderdrukten in de godsdienst argumenten vinden om hun rijke onderdrukkers de wacht aan te zeggen, de oorlopg te verklaren en in opstand te komen. Vaak straatarme boeren, zuchtend onder hoge belasingen, onvrije feodale arbeidsrelaties en een katholieke geestelijkheid die onderdanigheid voorschreef, onderworpenheid aan het feodale juk. Dat ging goed voor de heersers, zolang het goed ging. Boerenopstanden tegen de knellende feodale verhoudingen waren een steeds weerkerend middeleeuws fenomeen.

In die opstanden doken godsdienstige argumenten op, verwoord door predikers met een eigen interpretatie van het Woord van God. Hadden bijbelse profeten niet keer op keer de corrupte koningen van de oudtentamentische Israëlieten de wacht aan gezegd? Had God niet gedreigd de tronen te doen wankelen van hen die de armen vertrapten? Had Jezus niet gezegd dat het moeilijker was voor een rijke om het Koninkrijk der Hemelen binnen te gaan dan voor een kameel om door het oog van de naald (de naam voor een smal soort stadspoort, geen naaigaren) te gaan? Stond God, in al zijn majesteit en macht, dus niet aan de kant van de armen en tegenover de corrupte, goddeloze rijken die hun nederige naaste vergaten en vertrapten?

De conclusie was duidelijk. Boeren die in opstand kwamen tegen hun ondraaglijke lot, hadden het volste recht om zich daar tegen te keren. Ze hadden daarbij God, de rechtvaardige, aan hun zijde. Als ze in opstand kwamen, deden ze niets anders dan Zijn Heilige wil uitvoeren.Zo vormde zich bij herhaling een religieus sociaal-radicalisme, autoritair in denkstructuur maar opstandig tegen het aardse gezag dat uit naam van een hemelse autoriteit werd afgewezen. Aldus geïnspireerd vormden zich legioenen van boeren, maar vaak ook arme stedelingen, handwerkslieden, vagebonden. Ze vielen de rijken aan en verwoestten of plunderden hun rijkdommen. Een deel van de woede keerde zich tegen de toen ook al klassiek zondebokken van Europa, de joden: pogroms vergezelden dit type revoltes onaangenaam vaak. Het eindigde vrijwel altijd met vreselijke repressie, waarna de feodale orde, aangeslagen maar niet verslagen, een tijdlang terugkeerde.

De tweede variant waarin religie in radicale richting beweegt is wellicht interessanter. Het traditionele godsbeeld situeert God als oppermachtige vaderlijke vorst op een troon in de hemel. Maar wat nu als God gevoeld en beleefd werd als een geestelijke macht hier beneden, in de harten van mensen? Wat nu als het er om ging de verlossing te bereiken, niet door het dienen van God maar door éénwording met God? Veel dissidente Christelijke en aanverwante stromingen die door de Kerk als ketterij werden omschreven, trokken dit soort conclusies. Mystiek – het zoeken naar eenwording tussen God en mens – is een verschijnsel dat in veel godsdiensten voorkomt, en door orthodoxe varianten van die godsdiensten doorgaans wordt gewantrouwd. Waar de geestelijkheid God graag ver weg in de hemel ziet, de mens onderaan op aarde, en zichzelf als onmisbaar tussenpersoon, daar is mystiek en vorm van doe-het-zelf-geloof dat de mens optilt naar een goddelijk niveau, en de afstand opheft. Waar de scheiding tussen God en mens kan worden opgeheven, waar God gaat wonen in het mensenhart of een kracht in het hele universum is in plaats van een persoon erboven, daar is de autoriteit feitelijk verdampt, opgelost, opgeheven. Dan is de hemel aards geworden, net zo goed als trouwens de hel.

Je ziet de botsing tussen orthodox geloof en mystieke geloofsvormen nog steeds, en die botsing is vaak zeer bloedig. De moordpartij die aangericht is in Egypte op 24 november 2017, richtte zich niet zomaar tegen een moskee. De slachting vond plaats in en om een Soefi-heiligdom. Soefi’s zijn de mystieke richting binnen de islam, waarin de gelovigen via rituelen en het opwekken van een soort trance in vervoering wordt gebracht om aldus één te worden met het Goddelijke. Voor orthodoxe en vooral Salafistische moslims is zoiets godslastering: Allah oftewel God is voor hen de ultieme oppermacht. Daar daar verenig je je nimmer mee, daar onderwerp je je aan blindelings aan. Het Soefi-idee haalt precies die afstand en die hiërarchie onderuit.

Een vroeg voorbeeld van de mystieke zoektocht in een christelijke context zie je in de zogeheten Gnostiek. Gnosis betekent kennis (vergelijk ‘gnosis’ met het Engelse woord ‘to know’). Het idee was dat je verlossing kon bereiken door je de kennis van het Goddelijke eigen te maken. Dat was een kwestie van inwijding, want de kennis wat geheim. Het was vaak ook een kwestie van ascese, vasten en seksuele onthouding, want Ware Kennis richtte zich op het geestelijke. Lichamelijkheid moest zoveel mogelijk worden uitgebannen. Maar het was geen blind geloof meer in een opperste machthebber. Het was éénwording met de Godheid door de ware kennis van het Goddelijke te doorgronden. Je redding hing hier niet af van priesters die sacramenten toedienden, van onderwerping aan wat voor instantie dan ook.

Het probleem van de menselijke verlossing was geen kwestie meer van zonde waarvoor moest worden geboet, zoals in het standaardchristendom dat zich aan het vormen was. Verlossing was een kwestie van inzicht verwerven, niet van boetedoening en onderwerping. Dit was een redeneervorm die autoriteiten en autoritair denken op zijn minst zeer stevig relativeerde. In potentie althans, want in de praktijk was de Ware Kennis voorbehouden aan een elite van ingewijden, en sloten de strenge ascetische praktijken heel veel mensen uit.

Later in de Middeleeuwen verscheen een andere mystieke richting: de Broeders en Zusters van de Vrije Geest. Het valt niet mee om een precies beeld van hun opvattingen te krijgen. Het zijn veelal hun tegenstanders en vervolgers die in actes van beschuldiging de ideeën van deze Vrije Geesten omschrijven, en objectiviteit is dan allerminst gewaarborgd. Het is duidelijk dat deze vrolijke ketters menig pagina van het periodieke Dreigingsbeeld Terrorisme zouden hebben gevuld, als ze zoiets destijds hadden gehad. Niet omdat ze zoveel deden. Maar wat ze zeiden, was door en door subversief.

God, zo vonden Vrije Geesten, was Geest. Wie zich voor die geest openstelde, was vrij en had de zonde overwonnen. Soms werd nog beaamd dat Jezus inderdaad gestorven was om de zonde te overwinnen, zoals de officiële doctrine het stelde. Maar als dat al zo was, dan was die zonde dus overwonnen, en was verdere boetedoening absurd. Hoe dan ook: de mens, mits doordrongen van de Geest, was vrij van zonde en kon zelf ook niet meer zondigen. Daarmee waren feitelijk alle ge- en verboden vervallen verklaard. Als je al vrij en verlost was in het hier en nu, hoefde je immers niet meer via gehoorzaamheid voor je verlossing te werken. Dan kon je doen wat je wilde. Letterlijk. De mystieke vereniging tussen mens en God had niet alleen de hemelse autoriteit onttroond, maar deed ook iedere aardse autoriteit op haar grondvesten schudden.

Vrije Geesten doorbraken in hun veelal semi-ondergrondse samenkomsten gangbare godsdienstige taboes. Er werd gegeten, gedronken, seks bedreven naar believen: er stak geen zonde in. Sommige Vrije Geesten gingen zo ver dat ze, om te bewijzen dat het traditionele zondebegrip geen vat meer op ze had, daden begingen die in strijd waren met de gevestigde moraal. Dat betrof niet alleen seksuele taboes maar ook het verbod op moord. Als je hart maar vervuld was van de Geest, dan was ook dat geen zonde meer, zo concludeerden sommige Vrije Geesten blijkbaar. Dat met het doden van een ander ook een andere (potentiële ) drager van de Vrije Geest het slachtoffer kon worden, was kennelijk geen beletsel. Ook mag je je afvragen hoe die seksuele vrijheid in de praktijk werkte. Was er vrijheid voor allen, mannen, vrouwen en anderszins? Of was het toch vooral de vrijheid van mannen om zich tot vrouw te nemen wie ze maar wilden, ongeacht voorschriften over huwelijkstrouw en overspel?

We zien hier de kracht maar tegelijk ook de beperking van dit type bevrijding. De vrijheid van degene in wie de Geest sprak, ging ten koste van hen die dit licht niet gezien hadden. Het is haast alsof je sprekers bij een Anonymous-demonstratie meewarig hoort praten over mensen die nog niet ‘woke’, nog niet wakker zijn, het nog niet snappen. Wie het Licht niet heeft gezien, de Geest niet heeft ontvangen, is niet waarlijk vrij. Van een besef van universaliteit en wederkerigheid was nog weinig te bespeuren. Het leven van de Vrije Geesten was in eigen kring vol vreugde en ongebonden plezier. Dat dit plezier ten koste ging van degenen buiten jezelf, en buiten de gemeenschap, deerde klaarblijkelijk minder. Het was wederom de vrijheid van een elite van ingewijden, net als bij de Gnostici. Vrijheid zonder gelijkheid, wat zei Bakoenin daar ook maar weer over? We zien het in de praktijken van sommige Vrije Geesten geïllustreerd. Zeker niet bij allemaal, en het is goed mogelijk dat de moorddadige gevolgtrekkingen die ik hierboven schets, voornamelijk in de berichten van inquisiteurs bestonden. Die hadden er belang bij om de praktijk van de Vrije Geesten zo weerzinwekkend mogelijk af te schrikken, om de toch al aanzienlijke populariteit van dit soort opvattingen tegen te werken. Maar iets in de logica van de argumentatie die Vrije Geesten hanteerden maakt dit soort ontsporingen toch verontrustend aannemelijk.

Wat zou er echter gebeuren als de dring naar een door God geproclameerde sociale rechtvaardigheid zou samenvloeien met de zoektocht naar verlossing via vereniging tussen het hart van de mens en geest van God? Wat als de mystieke vrijheid van de Vrije Geesten te combineren bleek met de gelijkheid van de opstandige boeren en hun godsdienstige voorvechters? Zoiets vond plaats tijdens de reformatie in de zestiende en zeventiende eeuw, hier en daar op het Europese vasteland maar vooral in Engeland.

Die reformatie was een beweging van godsdienstkritiek en kerkhervorming. Critici als Maarten Luther namen de geestelijkheid, haar corruptie en arrogantie, onder meedogenloos vuur. Ze hekelden het idee dat mensen hun zonden als het ware konden afkopen door de geestelijkheid daavroor te betalen. Ze kritiseerden kerkregels zoals het celibaat, rituelen zoals de biecht. Ze stelden dat mensen gered konden worden, niet door goede werken en evenmin door het ondergaan van de juiste sacramenten. Mensen werden gered door het geloof alleen, en dat geloof was een gave van God aan de mens. Aan de uitverkoren mens althans, zo stelde hervormer Calvijn. Pure genade was het, met menselijke verdienste had het niets te maken want die mens was door en door zondig. De geestelijkheid was als zodanig overbodig voor het zieleheil. Maar een nieuwe versie ervan, het gezag van dominee en kerkeraad, was volgens Calvijn wel nodig om het ware geloof er in te hameren bij de gelovigen.

Wat was hier radicaal aan? Weinig tot niets, op één ding na. Waar volgens de katholieke leer de geestelijkheid een onmisbare schakel was tussen mens en God,daar had de gelovige volgens Luther en Calvijn een directe lijn met God.Dat ging via het Woord van God, de Bijbel, en die kon iedereen in principe lezen. Het fundamentele onderscheid tussen gewone gelovigen en de geestelijkheid viel weg: een dominee was gewoon een gelovige die er door studie wat meer van wist, maar had geen Sleutel tot Gods Koninkrijk meer. Alle gelovigen waren potentieel predikant: het ‘priesterschap van alle gelovigen’ in Luthers formulering. Een subversief idee.

Calvijn en Luther compenseerden dat door gezagsgetrouwheid te prediken, door een bepaalde interpretatie van de Bijbel te promoten en alle andere interpretaties tot ketters te verklaren. Luthers kerk was nog altijd een staatskerk. Calvijns kerk niet, maar eiste wel het monopolie op binnen staat en gemeenschap waarin ze godsdienstig toezicht hield met steun van het wereldse gezag. Maar de geest was uit de fles.

Mensen lazen de Bijbel – inmiddels via boekdrukkunst en vertaling in volkstalen steeds wijder verbreid – en dachten er het hunne van. Mensen ervoeren bovendien de Geest van God die hen vertelde hoe ze de bijbel dienden te verstaan. Al snel doken er tal van varianten van de reformatie op, waaronder uiterst radicale. Je zag de twee eerder geschetste fenomenen weer opduiken. Arme mensen die, zelf lezend en nadenkend, stelden dat de Bijbelse God aan hun kant stond, tegenover de rijken en machtigen. Arme gelovigen die God ervoeren, niet als drukkende macht van hogerhand maar als geest in het hart. Volgens de logica van het ‘priesterschap van alle gelovigen’ hadden ze het volste recht om hun invulling van het geloof te verkondigen. Dat gebeurde dan ook, vol vuur en enthousiasme.

Kritiek vanuit deze vleugel van de reformatie radicaliseerde. Het idee van een staatskerk – waar iedereen vanaf geboorte bij hoorde, en waar iedereen via tienden aan meebetaalde – kwam onder vuur te liggen. De kinderdoop – waarmee lidmaatschap van deze kerk kort na geboorte bevestigd werd – werd vaak verworpen. Uit dat idee ontstonden de Wederdopers. Tot hen trad je vrijwillig toe als je Gods Geest had ervaren. Vervolgens liet je je dopen en hoorde je erbij. De kerk was voor hen geen verplichte maatschappelijke institutie, maar een vrije associatie van gelovigen. We herkennen hier iets terug van de Broeders en Zusters van de Vrije Geest. Net zoals bij de Vrije Geesten, ontbrak een elitaire houding bij deze overigens vaak straatarme mensen niet. Als ware gelovigen vond een aantal van hen dat ze gerechtigd waren het Koninkrijk van God bindend en gewelddadig op te leggen, hetgeen ze in 1524-25 kortstondig probeerden in de Duitse stad Münster. In andere delen van Europa verbreidde vreedzame varianten van de Dopers zich. In Midden-Europa dook een sociaal radicale variant ervan op, de Hutterieten. Zij vormden in Moravië tamelijk autonome en egalitaire gemeenschappen op basis van gemeenschapsbezit.(2)

Er waren andere soorten radicalisme in omloop. De drie-eenheid, het idee dat God tegelijk Vader, Zoon (Jezus) en Heilige Geest was, werd afgewezen door de zogeheten Unitariërs, naar één van hun kopstukken vaak Socinianen genoemd. Zij kregen invloed in Polen, waar in de zestiende eeuw geen van de grote godsdiensten het monopolie had. Leven en laten leven werd daar een tijdlang de norm. Unitariërs vormden een onderwijsinstelling, de Academie van Rakow. Ook hier werd religieus radicalisme tevens maatschappelijk radicalisme. ‘Net als de hutterieten van Moravië(…) bezat de gemeenschap alle goederen gezamenlijk, was ze pacifistisch en kende ze geen rangen en standen. Maar anders dat de Hutterieten koesterde ze geen wantrouwen tegen zelfstandige denkers of hogere scholing. Nergens in het zestiende eeuwse Europa werden de bestaande hiërarchische opvattingen zo verregaand uitgedaagd.’ (3) Unitariërs had je iets later in de Nederlanden ook. Ze vormden veelal met andere dissidente gelovigen, informele kringen en gespreksgroepen, zogeheten colleges. Deze mensen stonden daarom als Collegianten bekend. De filosoof Spinoza had contact met deze kringen.

Wat in de zestiende eeuw gold voor Polen, gold in de zeventiende eeuw decennia lang vooral voor Engeland. Dat werd een bolwerk van veelvormige, radicale subversie. In de zestiende eeuw had de koning van destijds de kerk onafhankelijk gemaakt van Rome. Intern kwam een hervormingsproces op gang, met ups en downs maar veelal met handhaving van de hiërarchische structuur, met bisschoppen en dergelijke. Er was binnen die kerk ook een vleugel die verder de protestantse kant op wilde: de Puriteinen. Er doken ook groepen op die buiten de officiële kerkstructuren opereerden.

In de zeventiende eeuw trachtte vorst, bisschoppen en hoge adel de teugels aan te trekken, via belastingmaatregelen, repressie en een naar katholicisme neigende orthodoxie. Dat lokte verzet uit van lagere adel en van een middenklasse van kleine en grotere handelaars en andere ondernemers. Het leidde tot burgeroorlog, tot revolutie.

Critici van koninklijk en bisschoppelijk gezag hanteerden daarbij veelal religieuze argumenten. De kritiek nam steeds verder gaande vormen aan. Bisschoppelijk en priesterlijk gezag werd in deze kringen afgewezen. Kerken waren in de visie van de revolutionaire opponenten van kroon en kerkhierarchie vrijwillige genootschappen, geen verplichte structuren waar iedereen verplicht lid van was en verplicht aan moest meebetalen. In principe kon iedereen in dit type onafhankelijke kerkgemeenten preken als de stem van God in hem (zelden of nooit van haar) sprak. Na de toespraak werd de preek besproken door de kerkgangers. Geloven deed je in het radicale protestantisme samen, een kerk besturen eveneens. Dit verschijnsel stond bekend als ‘congregationalisme’: een congregatie was een kerkgemeente, en die was in dit concept eigen baas.

Zoals deze revolutionairen met kerkelijk gezag omgingen – wat en hoe we geloven maken we zelf wel uit – zo gingen ze ook om met de maatschappij als geheel. Terwijl de strijd tegen de vorst nog gaande was, kwam binnen het leger, het revolutionaire New Model Army, het idee op van een min of meer democratisch staatsbestel, met gekozen functionarissen op basis van een sterk uitgebreid kiesrecht. Geen algemeen kiesrecht: bedienden en landarbeiders bleven buitengesloten, om over vrouwen maar te zwijgen. De stroming die dit propageerde en ervoor vocht, heette de Levellers: Gelijkmakers, Nivelleerders. Ze verloren de machtsstrijd. Hoge officieren draaiden de democratische beweging die in 1647 opkwam, rond 1649 de nek om, en Engeland werd na val en onthoofding van Karel I een militaire dictatuur onder Cromwell.

Maar in door revolutionaire strijd tijdelijk ingestorte gevestigde orde bleven een tijdlang allerlei radicale stromingen actief. Dat werd nog in de hand gewerkt door economische crisis, en het om zich heen grijpen van kapitalistische verhoudingen in een maatschappij waar de feodale structuren verzwkt waren geraakt. Boeren raakten land en inkomen krijt, kleine zakenlieden gingen bankrtoet. Eén van die bankroete kleine ondernemers heette Gerrard Winstanley. In hem zie je sociaal en geestelijk radicalisme verenigd. Winstanley kritiseerde het idee van arm en rijk, het idee van particuliere eigendom zelf. Hij stond daarmee in de traditie van degenen die het sinds jaar en dag op Bijbelse basis opnamen voor de armen, de traditie van opstandige boeren en hun voorvechters. Maar de God waar hij zich op baseerde, was onherkenbaar veranderd. Niet langer was God een oppermacht, hoog verheven boven een nederige mensheid. God was Rechtvaardigheid en Rede, en woonde in de harten van ieder mens. Hier zien we in nieuwe vorm de invalshoek van de middeleeuwse Vrije Geesten terug. Maar ook daarin was iets veranderd. De geest was universeel geworden, Rede en Gerechtigheid waren niet langer voorbehouden aan degenen in wie de Goddelijke Geest was gevaren, geen privilege meer maar een fundamenteel menselijke kern.

Winstanley liet het niet bij geestelijke bespiegelingen en het schrijven van tractaten. Samen met medestanders kwam hij in actie. Ze stonden bekend als True Levellers: ze breiden het ‘nivelleren’ van de politieke democraten uit tot de economie. Iedereen was gelijk iedereen hoorde toegang tot het land te hebben. Dat was bedoeld om vrij bewerkt te worden door wie maar wilde en kon. Ze namen braakliggend land in gebruik als landbouwgrond en vormden een soort communes. Grond bewerken, graven dus: ‘Diggers’, gravers, was al snel de naam waaronder deze groep bekend stond. Dit was in 1649. Lang duurde het niet: grondbezitters en het staatsgezag onderdrukten de Digger-gemeenschappen en maakten hun communes kapot. Een na de nederlaag opmerkelijk gematigder geworden Winstanley deed nog een schriftelijk beroep op Cromwell om via wetgevende macht een soort mengsel van democratie en communisme in te voeren, compleet met doodstraf voor wie zich niet aan de regels hield.

De Winstanley uit de korte gloriedagen van de Diggers sprak en scheef radicaal anders. Laten we deze zeventiende eeuwse raddraaier zelf het word geven (4): ‘iedereen die autoriteit in zijn handen krijgt, tyranniseert over anderen: zoals veel echtenoten, ouders, meesters, magistraten, die naar het vlees leven, gedragen zich als onderdrukkende heren over degenen onder hen: niet wetende dat hun echtgenotes, kinderen, bedienden, onderdanen zijn hun medeschepselen, die een gelijk voorrecht hebben om met hen de zegeningen van de vrijheid te genieten’ Dat ‘naar het vlees leven’ kun je vertalen als: leven vanuit hebzucht. Merk op hoe Winstanley in de reeks foute autoriteiten die hij noemt, begint met echtgenoot en ouder, niet bij meester en magistraat!

Verderop in dezelfde tekst: ‘Laten alle mensen zeggen wat ze willen, zo lang als er Heersers zijn die hen land het Hunne noemen en het particuliere eigendom van Mijn en Dijn hoog houden, zullen de gewone mensen nooit hun vrijheid hebben, noch zal het land zo ooit vrij van moeilijkheden, onderdrukkingen en klachten, waardoor de Schepper van alle dingen voortdurend wordt geprovoceerd.’ Vrijheid van onderdrukking; afwijzing van particuliere eigendom en uitbuiting, dit alles ingebed in religieuze taal waar echter niets meer betekent wat het in de orthodoxe versie geacht werd te betekenen.

Gerrald Winstanley ontvouwt hier in Bijbels klinkende taal in feite een anarchistische visie. Degenen die het Westerse anarchisme vooral zien als kind van de Verlichting hebben ergens gelijk. Maar laten we niet vergeten dat dit anarchisme tegelijk een kleinkind van de protestantse reformatie is. Uiteindelijk was de grondlegger van het anarchisme in nederland ooit ook een Lutherse dominee.

Noten:

1 Christopher Hill, The World Turned Upside Down – Radical Ideas during the English Revolution (Penguin, Londen, 1972), 98

2 Diarmaid MacCullough, Reformatie: Het Europese huis verdeeld, 1490-1700 (Utrcht 2005; vertaald uit het Engels: Londen 2003) 184-185

3 idem, 348-349

4 Gerrard Winstanley, The New Law of Righteousness (1649), geciteerd in: Robert Graham (ed.), Anarchism: A Documentary History of Libertarian Ideas, Volume One: From Anarchy to Anarchism (33CE to 1939) (Canada 2005), 8, 9

Peter Storm

, , ,

Comments are currently closed.

6 thoughts on “Geloof in opstand: Gnostici, Vrije Geesten en Gravers
  • Astrid Essed schreef:

    ANARCHISME, ACHTERKLEINKIND VAN HET MIDDELEEUWSE KATHOLICISME

    Beste Peter

    Interessant stuk
    Je schrijft

    ” Gerrald Winstanley ontvouwt hier in Bijbels klinkende taal in feite een anarchistische visie. Degenen die het Westerse anarchisme vooral zien als kind van de Verlichting hebben ergens gelijk. Maar laten we niet vergeten dat dit anarchisme tegelijk een kleinkind van de protestantse reformatie is”

    MIDDELEEUWSE KATHOLICISME/GELIJKHEIDSKANT

    Daaraan wil ik graag toevoegen:

    Anarchisme is het ACHTERKLEINKIND van het Middeleeuwse
    Katholicisme:
    Want behalve de kant van steunpilaar van het Gezag [waarbij de
    Paus steeds meer politicus en minder Geestelijk Leider werd] had
    het Middeleeuwse Katholicisme OOK een kant van egalitarisme,
    Gelijkheid.
    Kijjk maar naar de Engelse Boerenopstand in 1381, geleid onder
    andere door Wat Tyler en de priester John Ball, wiens leus was
    ” When Adam delved and Eve span,[a] Who was then the gentleman?[4]

    Vollediger:
    ” When Adam delved and Eve span,[a] Who was then the gentleman?[
    From the beginning all men by nature were created alike, and our bondage or servitude came in by the unjust oppression of naughty men. For if God would have had any bondmen from the beginning, he would have appointed who should be bond, and who free. And therefore I exhort you to consider that now the time is come, appointed to us by God, in which ye may (if ye will) cast off the yoke of bondage, and recover liberty”

    https://en.wikipedia.org/wiki/John_Ball_(priest)

    ZIE OOK

    https://en.wikipedia.org/wiki/Peasants%27_Revolt

    In feite erken jij de Gelijkheidskant van het Middeleeuwse
    Katholicisme ook

    Jij schrijft, terecht

    ” De eerste variant zien we waar onderdrukten in de godsdienst argumenten vinden om hun rijke onderdrukkers de wacht aan te zeggen, de oorlopg te verklaren en in opstand te komen. Vaak straatarme boeren, zuchtend onder hoge belasingen, onvrije feodale arbeidsrelaties en een katholieke geestelijkheid die onderdanigheid voorschreef, onderworpenheid aan het feodale juk. Dat ging goed voor de heersers, zolang het goed ging. Boerenopstanden tegen de knellende feodale verhoudingen waren een steeds weerkerend middeleeuws fenomeen.”

    PRECIES!

    WHEEL OF FORTUNE

    Een ander aspect van de Gelijkheidskant van het Middeleeuwse Katholicisme
    was the Wheel of Fortune, een synmbool waar werd getoond hoe tijdelijk
    de Aardse Macht was en dat een Koning, die alles bezat kon worden
    gerduceerd tot machteloos
    Dat kon slaan op de sterfelijkheid, maar ook op de van van Koningen bij tyrannie.

    Er ontstonden [maar die waren er al in de Klassieke Oudheid] Handboeken,
    die aangaven, hoe machthebbers zich moesten gedragen
    Or else

    Zie MIRROR OF PRINCES

    https://en.wikipedia.org/wiki/Mirrors_for_princes

    ”Maar goed, dat gaat al meer uit van de machthebbers, al laat het
    al een denken zien, waarbij ook zij zich niet [meer] alles kunnen
    permitteren.

    REFORMATIE

    En laten we niet vergeten, dat de Reformatie [maar dat geef je ook
    aan] is voortgekomen juist uit dat Middeleeuwse Katholicisme en
    niet zozeer een verzet wad tegen de DOCTRINE van de Rooms
    Katholieke Kerk [al werd dat het later wel], ,aarv tegen de uitwassen
    en het Machtsinstituut, dat de Kerk geworden was

    Dat was niet zozeer te wijten aan het Middeleeuwse Katholicisme, maar aan het feit,
    dat de machthebbers [te beginnen bij de latere Romeinse keizers]
    het Christendom tot Staatsgodsdienst maakten.

    En ook binnen het Middeleeuwse Katholicisme had je talloze varianten, de Katharen
    en tal van andere, niet officiele stromingen.

    GODSDIENST ALS INSTITUUT EN GELOOF

    Altijd vind ik het ook belangrijk, onderscheid te maken tussen
    godsdiienst, zioals deze is GE/MISbruikt en de Geloofsbeleving

    Haal ik aan omdat je schrijft

    ” Godsdienst is een wapen van de machthebbers. Goddelijk gezag staat model voor vorstelijk gezag. De autoriteit van aardse heersers wordt onderbouwd door de autoriteit van de Hemelse Koning, de Heer der Heerscharen in allerhande variaties. Het dienen van God door nederige gelovigen en het dienen van heersers door nederige onderdanen vertoont een verwante autoritaire dynamiek.”

    EN

    ” Hoe kan religie een handvat van revolte, van rebellie worden? Het”

    Maar religie is veel meer dan een ”instrument”

    Het heeft primp te maken met de manier waarop je de wereld
    ziet, de relatie met je Schepper, de Herkomst van het Heelal,
    de Hogere Macht waarop je een beroep kan doen, de Manier
    waarop je leven wordt geleid, wat de Herkomst van de Wereld zoals
    wij die kennen of niet kennen, is.
    En wat er gebeurt, is na je dood.
    En of de Dood het Einde is.

    Jammer is in de discussie over religie, dat er zoveel nadruk wordt
    ge;legd op het Effect van de religie, niet op de religie zelf
    en of iemand gelooft of niet.

    Oja, dit vind je misschien interessant, of weet je al:

    De idee van de Koning bij de Gratie Gods [vooral heel
    sterk in de Middeleeuwen], wat het mystieke karakter
    van het Koningschap behelst, is heel oud en
    waarschijnlijk erop gebaseerd dat reeds voor de Jaartelling
    Koningen [of Stamhoofden] ook priester waren.

    ZO dat was een Mond vol

    Fijn, dat je mij tot het schrijven hiervan hebt geinspireerd

    ANYWAY, bij de familiegeschiedenis van het anarchisme moe
    het Middeleeuwse Katholicisme niet worden vergeten

    ACHTERKLEINKIND van het Middeleeuwse Katholicisme dus,
    al was ter maar ter nagedacvhtenis aan John Ball, bevrijdingstheoloog
    avant la lettre

    https://en.wikipedia.org/wiki/John_Ball_(priest)

    Hartelijke groeten/Astrid/www.astridessed.nl

  • Nayokosadashi schreef:

    Beste Astrid

    ik ben het niet helemaal met je eens. De middeleeuwen was een extreem autoritaire en wrede tijd, waar ieder greintje van anarchie direct de grond in gestampt werd

    Als je in God gelooft, vanuit katholicisme, of calvinisme, dan erken je de waarheden van die God en gaat zelf denken/kiezen je in de weg zitten. De waarheid staat immers al vast. Streng belijdend christendom en anarchie zijn dus antithesen . Ja, een christen kan uiteraard binnen de anarchie functioneren en zal met rust gelaten worden, maar de anarchie is geen christelijke insurrectie. Het is juist de negatie van veel christelijke deugd. Deugden als bescheidenheid, gezapigheid , nederigheid, soberheid en onvoorwaardelijk pacifisme

    Anarchie is brutaal, hongerig, trots en schuwt het geweld niet per se.

    Maargoed, het christendom is zo breed, logischerwijs zijn er ook teksten te vinden die aansluiten op bepaalde vormen van anarchisme. Het christendom heeft altijd met veel winden mee gewaaid . Bijna iedere politieke stroming kan wel iets van het christendom lenen . Er is altijd wel iets geschreven, ergens, door een christen, waar mensen zich in erkennen en overigens ook andersom

    waar je bijvoorbeeld wel gelijk in hebt. Een Proudhon verlangde terug naar de pre moderne tijd en dan vooral de beslotenheid en transparantie van een middeleeuws gildewezen.

    Proudhon nam de verlichting, het liberalisme, ontleedde het en zag dat het niet houdbaar was. hij was dus een soort post-liberaal. Hij was niet tegen liberalisme, maar zag in hoe constituties zichzelf tegenspreken. Om dit op te heffen, moest men een stapje terug doen. Daaruit kwam dan mutualisme/syndicalisme etc. Manieren om het gildewezen te herintroduceren. Een gildewezen inderdaad overeenkomstig met de middeleeuwse modellen, maar dan in een industriële setting

  • Astrid Essed schreef:

    OVER DE MIDDELEEUWEN, GELOOF EN ANARCHIE

    Beste Nayokosadashi

    Bedankt voor je reactie:

    Jij schrijft

    ”Beste Astrid

    ik ben het niet helemaal met je eens. De middeleeuwen was een extreem autoritaire en wrede tijd, waar ieder greintje van anarchie direct de grond in gestampt werd

    Als je in God gelooft, vanuit katholicisme, of calvinisme, dan erken je de waarheden van die God en gaat zelf denken/kiezen je in de weg zitten. De waarheid staat immers al vast. Streng belijdend christendom en anarchie zijn dus antithesen . Ja, een christen kan uiteraard binnen de anarchie functioneren en zal met rust gelaten worden, maar de anarchie is geen christelijke insurrectie. Het is juist de negatie van veel christelijke deugd. Deugden als bescheidenheid, gezapigheid , nederigheid, soberheid en onvoorwaardelijk pacifisme”

    Interessant altijd, een onderbouwde reactie op wat ik schrijf.

    Beleef ik niet iedere dag/HAHAHAHA

    Vanwege tijdsgebrek ga ik niet in op ALLES wat je schrijft, maar

    toch even een reactie, omdat ik het interessant vind, om je opmerkingen

    [deels] te counteren:

    Nu zeg ik er direct maar bij, dat IK in God geloof, dus gelovig ben.

    Jij, zoals ik het lees, niet.

    Daardoor al vertrekken wij vanuit een verschillend werelebeeld.

    Dat mag.

    Nu je opmerkingen, waarbij ik al dan niet meer toelicht over

    mijn geloofshouding.

    Zie ik nog wel, of dat relevant is:

    De Middeleeuwen fascineert mij om een aantal redenen, waarop ik
    hier niet inga, dus mag ik wel zeggen, er een en ander vanaf te weten.
    Maar ik ben geen Medievist hoor!

    MIDDELEEUWEN EN ANARCHISME/BOERENOPSTAND IN 1381

    Jij schrijft dus over de Middeleeuwen

    ” ik ben het niet helemaal met je eens. De middeleeuwen was een extreem autoritaire en wrede tijd, waar ieder greintje van anarchie direct de grond in gestampt werd”

    Ik vind je wereldbeeld van de Middeleeuwen wat eenzijdig en overeenstemmig
    met wat iedereen erover zegt en naar mijn mening, kort door de bocht:
    Natuurlijk was het een autoritaire tijd, maar ook aan die autoriteit
    werd geknabbeld.
    Stond in het begin van de Middeleeuwen bijvoorbeeld het Gezag van
    de Monarchie vast, dat veranderde in de loop van de Middeleeuwen,
    toen niet alleen de macht van de adel [de adviseurs van de Koning]
    toenam, waardoor in Engeland de Magna Charta werd afgedwongen,
    ook het soort Koningschap verschilde.
    En die Magna Charta opende weer de deur voor de koopmans
    klasse [en soms ook voor ”lagere] klassen] om invloed te krijgen
    op het ”Regeringsbeleid” [Monarchie] en dus de Macht.

    Ook de aard van het Koningschap verschilde
    Was er in het ”Heilige Roomse Rijk” [Duitsland en omliggende gebieden]
    sprake van echt absoluut Koningschap, in Engeland bijvoorbeeld
    [in de tijd van de Saksen, dus voor de komst van Willem de
    Veroveraar] was het ”democratischer”
    Daar werd de Koning gekozen door een Raad van Edelen

    Dit even ter nuance

    Dan schrijf je, dat ”ieder greintje anarchie” in de Middeleeuwen de
    grond werd ingestampt.
    INu is het anarchistische denken grotendeels
    [enkele uitzonderingen daargelaten] anachronistisch, omdat weinig
    Middeleeuwers bewust zo dachten en natuurlijk zal de Heersende
    Macht, niet alleen in de Middeleeuwen, maar ook nu, anarchie proberen
    weg te blazen.
    Logisch:
    Tegenstrijdige [klasse] belangen.

    Wat die anarchie in de Middeleeuwen even een kanttekening
    Weinig Middeleeuwers dachten bewust anarchistisch, wat niet
    betekende, dat dat dus afwezig was, maar de kop opstak
    om zo te zeggen, door de nood gedreven.

    De boeren/ambachtslieden in het Engeland van 1381 werd
    toen vooral het mes op de keel gezet
    door de financiele lasten van de Honderdjarige Oorlog
    en de bittere feodale regels, dat zij het land van de Lord niet
    mochten verlaten, ook niet als ze elders meer konden verdienen
    [door de Zwarte Dood/de pest en de uitdunning van de bevolking
    was de vraag groter dan het aanbod] om zo
    hun positie te verbeteren

    Daardoor ontstond een [[anarchronistisch, maar toch even zo gezegd]
    revolutionnaire stemming, gevolgd door een
    Boerenopstand, geleid door onder andere de
    priester John Ball, die verklaarde

    ” When Adam delved and Eve span,[a] Who was then the gentleman?[4] From the beginning all men by nature were created alike, and our bondage or servitude came in by the unjust oppression of naughty men. For if God would have had any bondmen from the beginning, he would have appointed who should be bond, and who free. And therefore I exhort you to consider that now the time is come, appointed to us by God, in which ye may (if ye will) cast off the yoke of bondage, and recover liberty

    WIKIPEDIA
    JOHN BALL

    https://en.wikipedia.org/wiki/John_Ball_(priest)

    Zo zie je hoe Christendom en”anarchisme” [avant la lettre]
    wel degelijk samen kunnen gaan, zoals je al schreef

    WREEDHEID IN DE MIDDELEEUWEN

    De middeleeuwen was een extreem autoritaire en wrede tijd, waar ieder greintje van anarchie direct de grond in gestampt werd

    Natuurlijk was de Middeleeuwen een wrede tijd, maar what about de tijd daarna:

    Transatlantische slavernij, slavenhandel/slavernij in de America’s etc?
    Niet minder wreed hoor!

    En de tijd waarin we NU leven?
    Gebruik van atoombommen [Hiroshima en Nagasaki], Clusterbommen,
    Biologische wapens [Vietnam, Cambodja], Nazi gruiweldaden?

    En in deze tijd is er WETGEVING tegen, zijn er Internationale
    Verdragen gesloten om die wreedheid uit te dammen en toch gaat het
    nog gewoon door?

    Neen, de Heersende Klassen, diegenen, die aan de macht zijn, zullen
    altijd alle middelen inzetten om hun Macht of zucht naar meer Macht
    te bestendigen en de machtelozen proberen eronder te houden.
    En gaat dat niet goedschiks, dan Kwaadschiks.

    GELOOF

    Jij schrijft

    ” Als je in God gelooft, vanuit katholicisme, of calvinisme, dan erken je de waarheden van die God en gaat zelf denken/kiezen je in de weg zitten. De waarheid staat immers al vast. Streng belijdend christendom en anarchie zijn dus antithesen . Ja, een christen kan uiteraard binnen de anarchie functioneren en zal met rust gelaten worden, maar de anarchie is geen christelijke insurrectie. Het is juist de negatie van veel christelijke deugd. Deugden als bescheidenheid, gezapigheid , nederigheid, soberheid en onvoorwaardelijk pacifisme”

    Ik geloof, jij niet.
    Dat betekent niet, dat wij er niet over kunnen communiceren:

    Dat je in God gelooft, vanuit WELK GELOOF OOK, sluit helemaal
    niet zelf nadenken uit.
    De Islam promoot bijvoorbeeld juist het zoeken naar kennis,
    Christendom en Jodendom ook.
    Waarom denk je anders, dat zoveel geleerden en geestelijken met
    elkaar van mening verschillen.
    Wat ons gelovigen onderscheidt van niet gelovigen is, dat wiji
    geloven, dat de wereld/Heelal is geschapen door een Schepper,
    die onze Grootste Kracht is in ons leven.

    En dat er na dit Leven, nog een Ander, het Eeuwige Leven, is.
    Ook gaan wij uit van Heilige Boeken.
    Maar net wat jij zegt:
    Er zijn nogal wat interpretatieverschillen

    Maar niet in de essenties
    God is in iedere religie Liefde, Beschermer van het Leven,
    Vrede en Humaniteit.

    Iets anders is, wat Machthebbers, zowel wereldlijke
    als geestelijken, daarvan maken en Bijbel en
    andrere Teksten uitleggen in hun eigen belang.

    En al dan niet nadenken heeft niets met Geloven of Niet Geloven
    te maken.
    Ik ken gelovigen, die juiist WEL nadenken en
    kritisch zijn.
    En ongelovigen, die dat NIET doen.

    Veel heeft te maken met je eigen attitude in het leven.

    KIJK NAAR ONS BEIDEN:

    Beiden denken we na, terwijl ik gelovig ben en jij zoals ik het
    lees, niet.

    Jij schrijft

    ” De waarheid staat immers al vast. Streng belijdend christendom en anarchie zijn dus antithesen

    Oja, wat denk je hiervan, uitgesproken door de priester John Ball


    ” When Adam delved and Eve span,[a] Who was then the gentleman?[4] From the beginning all men by nature were created alike, and our bondage or servitude came in by the unjust oppression of naughty men. For if God would have had any bondmen from the beginning, he would have appointed who should be bond, and who free. And therefore I exhort you to consider that now the time is come, appointed to us by God, in which ye may (if ye will) cast off the yoke of bondage, and recover liberty

    Niet noodzakelijkerwijs antithesen dus, Anarchie en Christendom

    En tenslotte

    ” Ja, een christen kan uiteraard binnen de anarchie functioneren en zal met rust gelaten worden, maar de anarchie is geen christelijke insurrectie. Het is juist de negatie van veel christelijke deugd. Deugden als bescheidenheid, gezapigheid , nederigheid, soberheid en onvoorwaardelijk pacifisme”

    Niet alle christenen zijn ”onvoorwaardelijk pacifistisch” of
    bescheiden, nederig en sober
    En er zijn ongetwijfeld ook anarchisten met dergelijke ”deugden”

    Neen, ik denk dat de waarheid genuanceerder is dan jij die stelt

    Vanwege drukte kan ik niet verder discussieren, maar hoop,
    dat je hier wat aan hebt

    Maar het was een interessante gedachteuitwisseling
    HAHAHAHAHA

    Vriendelijke groeten/Astrid/www.astridessed.nl

  • nayakosadashi schreef:

    de relatie tussen anarchisme en christendom is erg ambivalent

    Waar Bakoenin het christendom echt haat, is Tolstoj zélf een christen. Omdat het anarchisme is, is er ook niet echt een vaste lijn van christendom is goed/slecht.

    Bakoenin zegt zo, God houdt de mensen dom en tam. De slang is de lust en de appel is de kennis. Levenslust en een drang naar kennis, dat is lucifer en lucifer emancipeert de mensen dus, terwijl God hen tot vee maakt. Dat moet dan ook weer in de tijd geplaatst worden, want het praten naar Bijbelse metaforen was iets dat veel gedaan werd. Het voort borduren op christendom.

    Kropotkin vind volgens mij niets van het christendom en Proudhon ook niet. Zij zijn bezig met een egalitaire economie

    Voor de communisten was het vrij helder. Atheïsme en materialisme is wat telt en de rest mag gewoon letterlijk dood vallen. Al dat andere was achterhaalde middeleeuwse troep.
    Zo brandde ze dus ook kerken en boedistische tempels af.

    De anarchie kan dat nooit doen, kan daar nooit zo naar handelen, omdat het niet de centrale autoriteit is, om mensen hun kerk en of moskee af te nemen.

    In de geschiedenis kennen we wel de beelden van de Spaanse anarchistische militanten, die op het Jezus beeld schieten en die kerken ontruimde en tot hotels maakte.

    Dit heeft dan ook weer een beetje te maken met de katholieke kerk en de positie van de katholieke kerk in Spanje, dat een deel was van het fascisme. Daarnaast was Bakoenin’s anarchisme dat wat aansloeg in Spanje en Boekoenin is zwaar materialistisch en militant atheïstisch.

    Toch was die insurrectie meer een aanval op macht, dan per se een vernietiging van het christendom als concept. Het was geen verbod op christendom, maar een reactie op een overheersend katholicisme. Want in de collectieven van anarchisten in Spanje, deden gewoon christenen mee. Het zal de anarchie namelijk verrukken, wat een persoon met zijn/haar vrije tijd doet, of hij/zij dan naar de kerk gaat. Het anarchisme was immers geen totalitair project en het kon niets afdwingen. Het katholicisme dwong af en daarop werd dan gereageerd.

    In zwaar christendom zitten gek genoeg wel wat anarchistische elementen. Zwaar protestantisme zegt namelijk, jij bepaalt niet wat goed/slecht is, dan bepaalt God wel, na de dood.

    Ik had een gereformeerde lerares op school en zij zei : verbeter de wereld, begin bij jezelf

    (A)

    Eigenlijk een haast anarchistische stelling. Verbeter de wereld, richt dan geen legers op, waarmee je de wereld koloniseert, maar begin eerst maar eens bij jezelf., voordat je het vingertje gaat wijzen Gek genoeg een haast anarcho individualistische stelling.

    Wat ik ook met christendom vind. Echte christenen zijn vaak niet christen, want een echte christen zou daarmee helemaal niet te koop lopen. Zoals monniken bijvoorbeeld niet eens hun naam onder hun werk zette. Een echte christen koopt eten voor een dakloze, zonder dat te doen om het eigen imago te hypen, Een echte christen zit niet in het CDA.

    De échte christenen die ik gekend heb, die mocht ik wel. Er zat een écht vrij zwaar christelijke jongen in mijn klas. Iedereen vond hem een sukkel, want hij was niet stoer, Maar hij was wel écht christen., niet dat neppe. Hij las wel echt hardcore de bijbel, bloedserieus, met de hand op het hart. Hij schold niet, hij was altijd aardig en vrolijk, praatte heel zachtjes. Die zogenaamde christenen allemaal op mijn school, ze moeten daar helemaal niets van hebben, als iemand zich écht als een christen gedraagt. Het CDA belt de politie, als er een dakloze buiten ligt. De christenen hier in de gereformeerde kerk, nodigen wapenhandelaren uit, omdat die zo goed verdient hebben en dus veel bereikt hebben.

    Kortom, dat woord heeft heel veel waarde verloren

  • Astrid Essed schreef:

    CHRISTENDOM/ANARCHISME

    Beste Nayokosadashi

    Ik zou niet meer reageren, maar toch nog maar even
    Aan je bovenstaande reactie heb ik gezien, dat je wat genuanceerder
    reageert op het Christendom en veel duidelijker onderscheid maakt
    tussen de Kerk als Instituut en Machtscentrum en het eigenlijke
    Geloof
    MOOI!
    Want DAT wilde ik ook bereiken

    Je betoog is interessant en laat zien, hoe ook binnen de anarchistische
    beweging verschillend over geloof wordt gedacht
    De ”communistische” [lang niet al die lieden waren ook echt
    revolutionnaire marxisten] benadering, althans die van een aantal
    ”communisten” vind ik zeer verwerpelijk, niet alleen omdat ik
    zelf geloof maar sowieso vanwege de onderdrukking

    Doen de anarchisten over het algemeen niet, al vind ik
    de acties van bepaalde Spaanse anarchisten minderwaardig
    [zie wat je schrijft] en dat waardeer ik

    Maar waarmee je eindigt, spreekt mij aan


    De échte christenen die ik gekend heb, die mocht ik wel. Er zat een écht vrij zwaar christelijke jongen in mijn klas. Iedereen vond hem een sukkel, want hij was niet stoer, Maar hij was wel écht christen., niet dat neppe. Hij las wel echt hardcore de bijbel, bloedserieus, met de hand op het hart. Hij schold niet, hij was altijd aardig en vrolijk, praatte heel zachtjes. Die zogenaamde christenen allemaal op mijn school, ze moeten daar helemaal niets van hebben, als iemand zich écht als een christen gedraagt. Het CDA belt de politie, als er een dakloze buiten ligt. De christenen hier in de gereformeerde kerk, nodigen wapenhandelaren uit, omdat die zo goed verdient hebben en dus veel bereikt hebben.

    Kortom, dat woord heeft heel veel waarde verloren”

    Ja, daaraan kan ik mij aansluiten

    Bedankt voor de discussie/feedback

    Het was interessant

    Vriendelijke groeten/Astrid Essed/www.astridessed.nl

  • nayakosadashi schreef:

    tja, de reactie van de massa’s op de RKK in Spanje destijds. Ik heb zelf ook het een en ander aan ellende meegemaakt met de RKK en ik snap de haat/woede dus wel

    Enorme belastingen werden geheven, door de RKK, in het semi feodale Spanje van die tijd. Libertairen ( anarchisten) zaten niet op die onzin te wachten en toen sprong op een gegeven moment de vonk in het Kruidvat

    Ik heb ellende met de RKK meegemaakt, maar dat betekend niet dat ik meteen christenen ga haten of iets dergelijk. Dan denk je niet rationeel na.

    Ik voel intense haat voor iets als het CDA en de VVD. Ik voel walging voor de laffe calvinistische cultuur in Nederland. Het wegkijken en meepraten, het back stabben. Toch laat ik hen compleet met rust. Zij mij alleen niet. Een Buma denkt namelijk dat hij de dienstplicht moet gaan invoeren.

    Eigenlijk dacht de USSR destijds hetzelfde als de PVV nu. Een soort uitgangspunt dat zij zelf superieur zijn en de moslims/christenen niet. De USSR en de PVV zijn zo verlicht, dat ze alles naar hun hand denken te mogen zetten en gaan daarmee in de persoonlijke levenssfeer wroeten. Bewijzen daarmee alleen maar hoe inferieur ze zijn.

    dus ja, christenen zijn gewoon welkom en zouden geen haat over zich heen moeten krijgen, van anarchisten